خط جیرفتی یا دبیره جیرفتی

دبیرهٔ جیرفت، کهن‌ترین خط یا دبیرهٔ جهان است که حتی کهن‌تر از خط سومری نیز می‌باشد. این دبیره در سنگ نبشته‌های مربوط به شهرنشینی جیرفت ایران یافت شده‌است. بر پایهٔ کاوش‌هایی که در کاوشگاه باستانی جیرفت انجام شد، برخلاف نگر پیشین که سومریان مخترعان خط دانسته می‌شدند، ثابت شد که مردمان تمدن جیرفت ایران نخستین پدیدآورندگان خط (دبیره) در جهان بوده‌اند.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹] کارشناسان مختلف این خط را با نام‌های گوناگونی (شرقی، جیرفتی، هندسی، نیا ایرانی و…) نامیده‌اند.

تصویری بازسازی‌شده از بخشی از دبیرهٔ جیرفت

نمونه ای از خط‌های جیرفتی

الفبای خط سریانی

الفبای سُرْیانی خطی است که عمدتاً برای نگارش زبان سریانی از حدود سدهٔ یکم میلادی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱] این الفبا یکی از خطوط ابجد سامی محسوب می‌شود که از الفبای آرامی و الفبای تدمری گرفته شده‌است[۲] و مشابهت‌هایی با الفبای فنیقی، عبری، عربی و الفبای سنتی مغولی دارد.

الفبای سُرْیانی

الفبای استرانگلو

نوعابجد

زبان‌هاآرامی (سریانی، آرام جدید غربی، آرامی جدید آشوری، آرامی جدید کلدانی، طوریه، آرامی مسیحیان فلسطین)، عربی (جرشونی)، زبان مالایالم (سریانی مالایالم)

دورهٔ زمانیحدود ۵۰ میلادی – اکنون

سامانهٔ مادرهیروگلیف مصری

• خط نیا سینایی
  • الفبای فنیقی
    • الفبای آرامی
      • الفبای سُرْیانی

سامانهٔ فرزندسُغدی→خط اورخون

→الفبای مجارستانی باستان

→خط اویغوری

→خط مغولی

→خط مانوی

→الفبای نکو

ایزو ۱۵۹۲۴Syrc, 135

• Syre, 138 (گونهٔ اسسترانگلو)
• Syrj, 137 (گونهٔ غربی)
• Syrn, 136 (گونهٔ شرقی)

جهتراست به چپ

مخفف یونیکدSyriac

دامنه یونیکد

• U+0700–U+074F Syriac
• U+0860-U+086F Syriac Supplement

سریانی از راست به چپ و به‌صورت افقی نوشته می‌شود. اکثر حروف آن به هم پیوسته‌اند ولی برخی حروف به حروف پیشین یا پسین خود نمی‌چسبند و هر واژه با یک فاصله از واژهٔ دیگر متمایز می‌شود.

همهٔ ۲۲ حرف الفبای سریانی بی‌صدا هستند، اگرچه نشانه‌های متمایزکنندهٔ اختیاری برای نشان‌دادن واکه و سایر ویژگی‌های زبانی وجود دارد.

هنگامی که زبان عربی در هلال حاصل‌خیز به‌عنوان زبان غالب تثبیت شد، متون با زبان عربی و به خط سریانی نوشته می‌شدند. زبان مالایالم نیز به خط سریانی نوشته می‌شد و سریانی مالایالم نامیده می‌شود

خط مانوی یا خط مانیک

خط مانوی یا خط مانیک دبیره‌ای بود که به دست مانی پیامبر آیین مانوی و از روی خط سریانی (سطرنجیلی) پدیدآورده بود. در اثرهای به جا مانده از آیین مانوی بیش از همه از این خط بهره برده شده‌است و همچنین این خط یکی از نخستین دبیره‌هایی که مانویان بدان می‌نوشتند نیز بوده‌است.

الفبای مانوی

خط منانی (مانوی) بازسازی‌شده توسط ابن ندیم در الفهرست

نوعابجد

زبان‌هاایرانی میانه مانوی

دورهٔ زمانیسده ۳ – سده ۱۰ (میلادی)

سامانهٔ مادرهیروگلیف مصری

• الفبای نیاسینایی
  • الفبای فنیقی
    • الفبای آرامی
      • الفبای سریانی
        • الفبای سغدی
          • الفبای مانوی

ایزو ۱۵۹۲۴Mani, 139

دامنه یونیکدU+10AC0–U+10AFF
Final Accepted Script Proposal

ابن ندیم در الفهرست آن را منانی خوانده و دربارهٔ آن سخن رانده‌است و برخی از حرفهای آن را بازسازی نموده‌است. وی این خط را آمیزه‌ای از فارسی و سریانی می‌داند؛ و شمار حرفهای آن را نیز بیش از الفبای عربی می‌داند. به گفته وی مردم ورارود و سمرقند نیز که در نوشته‌های دینی خود از این دبیره بهره می‌بردند آن را خط دینی می‌نامیدند. ابن ندیم همچنین این دبیره را خط رازآمیز می‌خواند.[نیازمند منبع]

در یافته‌های باستان‌شناسان نمونه‌هایی از این خط در ترکستان چین به دست آمده‌است. این خط برای نوشتن زبانهای پارسی میانه، پارتی، سغدی و گاه ایغوری به کار می‌رفته‌است.

خط‌های مرسوم در ایران بزرگ

• خط پهلوی بوده‌است. این خط از ویرایش خط پارتی ایجاد شده‌است.

• دین دبیره (خط اوستایی)

مقالهٔ اصلی: دبیره اوستایی

در دورهٔ ساسانیان الفبایی از الفبای زبوری و پهلوی اختراع شد و اوستا بدان نوشته شد. این الفبا را الفبای اوستایی یا دین دبیره نامیده‌اند. این الفبا برای هر یک از آواهای اوستایی یک نشانه دارد. حرف‌ها (یا نویسه‌ها) ی الفبایی جدا از هم نوشته می‌شوند و در هر جای کلمه که بیایند یک صورت دارند.
چنان‌که معلوم است، مؤبدان دورهٔ ساسانی، خط پهلوی را در شأن کتاب اوستا ندیدند و بدین منظور خط اوستایی در میانه‌های سدهٔ سوم و پنجم میلادی برای نوشتن اوستا ابداع شد.[۱] این خط که از خط پهلوی برگرفته شده از آن بسیار کامل‌تر و دارای ۴۲ حرف است که از راست به چپ نوشته می‌شود. این خط نه مانند خط فارسی کنونی در نوشتن واج‌های صدادار بی‌تفاوت است و نه مانند خط لاتین برای نوشتن برخی از واج‌ها مانند kh = خ، ch = چ، gh = ق و sh = ش در انگلیسی یا sch = ش در آلمانی نیاز به کنارهم چینیِ چند نویسه دارد.

• خط فارسی میانه کتابی

• خط فارسی میانه کتیبه‌ای

• خط مانوی

• خط سریانی (سوری)

• خط فارسی میانه مسیحی

• خط سغدی

• خط عبری